**در بلور خواب ها**

نفس اول راند بر نفس دومماهی از سر گنده باشد نی ز دُممثنوی مولوی/دفتر سوم، بیت۳۰۸۰شاید همه، جنجال بر سر خوانش مصراع دوم این بیت را شنیده اند:...ماهی از سر گَنده باشد نی ز دُمیا...ماهی از سر گُنده باشد نی ز دُم.هر دو خوانش طرفداران خود را دارد و خصوصا که خوانش دومی مقاله ای هم در سامانه مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی دارد از فرزین عدنانی.(تبیین بیتی از مثـــنوی مولانا)حال پرسش این است:خوانش خود شاعر چه بوده؟خوانش مختار اینجانب، خوانش نخست است برخلاف نظر آقای فرزین عدنانی.عدنانی گفته است که خوانش نیکلسون قول وی را تأیید می کند، این در حالی است که نیکلسون نه در نسخه تصحیحی و نه در شرح شش دفتر مثنوی راجع به این بیت حرکه گذاری و نکته ای نگفته است. استاد کریم زمانی اگرچه خوانش «گنده باشد» را برمی گزیند و قرائت دوم را رد می کند اما به ریشه های این مثل مولانا نمی پردازد....ماهی از سر گَنده باشد نی ز دُممولانا در مصراع دوم با توسل به ضرب المثلی رایج به تفهیم مصراع اول پرداخته است.این ضرب المثل، اما در کل شعر و نثر فارسی- به احتمال بسیار زیاد- تنها یک بار در مثنوی مولانا آمده است.مخلص کلام مولانا در این ارسال مثل این است که فساد و صلاح همه به رأس امور وابسته است نه به عقبه و اسلاف آن.اما چرا این مثل در طول شعر و نثر فارسی تنها در شعر مولانا آمده است؟پاسخ در محل زندگانی علمی وی نهفته است. ضرب المثل« ماهی از سر می گندد» از فرهنگ ترکان عثمانی برخاسته است. این مثل هنوز هم در ترکیه به کار می رود و منظور از آن همان است که مولانا از قونیه عثمانی گرفته: فساد اداری، سیاسی و... از مدیران و رؤسا آغاز می شود و نه از طبقات پایین و رده های پایانی.در زبان ترکی استانبولی Balık baştan kokar همین ضرب ال **در بلور خواب ها**...

فرهنگ نویسان عموما «روال» را اسم دانسته اند. روال از بن مضارع با پسوند “آل” ساخته شده به معنای روش، سبک و ترتیب.علامه دهخدا تلفظ آن را به فتح اول آورده اما استاد معین و دکتر انوری هم به فتح و هم به کسر ضبط کرده اند.دو نکته جالب درباره این واژه یکی اینکه شاید تنها اسم مشتق از بن مضارع است در فارسی که با پسوند ال ساخته شده.واژه پوشال برخلاف تصور از فعل پوشیدن ساخته نشده، بلکه از پوک یا پوچ است: پوچالنکته دوم قول مرحوم دهخداست در ساخت کلمه روال.روال . [ رَ ] (اِ) در این اواخر بوسیله ٔ نویسندگان و منشیان ساخته شده است و از آن معنی ترتیب و سبک و اسلوب و روش اراده کنند. (یادداشت مؤلف ).نویسنده لغت نامه در بحث از واژه «روند» همین قول خود را دوباره بیان کرده:چنانکه روال در این اواخر اختراع به غلط شده و منشی ها و نویسندگان عامی در نوشته های خود می آورند و از آن روش و طریقه اراده می کنند روند نیز به معنی طریق و روش و ترتیب بکار می رود.این درحالی است که واژه روال برخلاف گفته های دهخدا خیلی پیشتر در متون ادب آمده است. از جمله در شعر جهان ملک خاتون:رهی گم کرده ام در ظلمت شببه بوی زلف خویشم راهبر کننظر بر حال زارم چون نداریروال کار ما زین خوبتر کن.و همچنین در نثر کشکول شیخ بهاییو آن که مردمان در خور را از دانش مانع شود ستم روال داشته.گویا مفهوم مراد شیخ بهایی از روال معادل «روا» و «مُجاز» است.ملک الشعرا بهار هم در شعر خود روال را آورده که به دلیل قرابت عصر وی با دهخدا ذکر نمی کنیم.روند به معنای پروش، رفتار، طریقه و اخیرا در ادبیات سیاسی به مفهوم «پیشرفت» و «جریان» به کار می رودـ این واژه مشتق در جایگاه اسم مصدر ظاهراً برخلاف قاعده زبان فارسی ساخته شده چون اسم مصدر فارسی از ریشه مضارع با **در بلور خواب ها**...